UNESCO to wyspecjalizowana agenda Organizacji Narodów Zjednoczonych, której pełna nazwa brzmi Organizacja Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury. Jej celem jest budowanie pokoju poprzez współpracę międzynarodową w dziedzinie edukacji, nauki, kultury oraz komunikacji i informacji. Siedziba organizacji znajduje się w Paryżu, a Polska należy do UNESCO od 6 listopada 1946 roku.
Dlaczego i jak powstało UNESCO?
Akt Konstytucyjny UNESCO podpisano 16 listopada 1945 roku, niedługo po zakończeniu II wojny światowej. Dokument wszedł w życie 4 listopada 1946 roku. Powstanie organizacji wynikało z przekonania, że trwały pokój wymaga nie tylko porozumień politycznych, lecz także współpracy między społeczeństwami i kształtowania postaw opartych na tolerancji, solidarności oraz poszanowaniu praw człowieka.
W Akcie Konstytucyjnym zapisano myśl, że „wojny biorą początek w umysłach ludzi, więc i w umysłach ludzi musi być zbudowana obrona pokoju”. Dlatego UNESCO wspiera dostęp do edukacji, rozwój nauki, ochronę dziedzictwa i dialog między kulturami. Organizacja nie jest tym samym co UNICEF. UNICEF zajmuje się przede wszystkim ochroną praw i dobrostanu dzieci, natomiast UNESCO działa w obszarach wskazanych w swojej nazwie.
Polska była jednym z państw, które uczestniczyły w tworzeniu organizacji, i pozostaje jej członkiem od 1946 roku. Współpracę naszego kraju z UNESCO koordynuje Polski Komitet do spraw UNESCO.
Czym konkretnie zajmuje się UNESCO?
UNESCO prowadzi programy, tworzy standardy międzynarodowe, wspiera państwa i inicjuje współpracę między rządami, naukowcami, instytucjami kultury oraz społecznościami lokalnymi. Jej działalność obejmuje pięć głównych sektorów:
| Sektor programowy | Główne obszary zadań |
|---|---|
| Edukacja | Wspieranie prawa do edukacji, poprawa jej jakości, ograniczanie nierówności i rozwój uczenia się przez całe życie. |
| Nauki przyrodnicze | Rozwój współpracy naukowej, ochrona środowiska, badania klimatu, wody, oceanów i bioróżnorodności. |
| Nauki społeczne i humanistyczne | Analizowanie przemian społecznych, wspieranie praw człowieka, etyki nauki i technologii oraz dialogu międzykulturowego. |
| Kultura | Ochrona dziedzictwa kulturowego i naturalnego, różnorodności kultur oraz dóbr materialnych i niematerialnych. |
| Komunikacja i informacja | Obrona wolności słowa, bezpieczeństwo dziennikarzy, dostęp do informacji, kompetencje cyfrowe i przeciwdziałanie dezinformacji. |
W praktyce oznacza to między innymi wspieranie międzynarodowych programów naukowych, rozwijanie edukacji w regionach o ograniczonym dostępie do szkół, ochronę dokumentów o znaczeniu historycznym oraz tworzenie zasad dotyczących nowych wyzwań, takich jak sztuczna inteligencja, bioetyka czy otwarta nauka. Jednym z przykładów jest program „Człowiek i Biosfera” (MAB), w ramach którego działa Światowa Sieć Rezerwatów Biosfery.
Organizacja ma strukturę międzyrządową. Jej głównym organem jest Konferencja Generalna, która zbiera się co dwa lata i wyznacza kierunki działania. Wybiera także Radę Wykonawczą. Za bieżące funkcjonowanie odpowiada Sekretariat z Dyrektorem Generalnym na czele.
Czym jest Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO?
Lista Światowego Dziedzictwa obejmuje miejsca o wyjątkowej powszechnej wartości, czyli znaczeniu wykraczającym poza granice jednego państwa. Jej podstawą prawną jest Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego przyjęta w 1972 roku.
Wpis na listę nie oznacza, że UNESCO przejmuje dany obiekt ani że staje się on własnością organizacji. Za jego ochronę odpowiada państwo, na którego terytorium się znajduje. Wpis potwierdza międzynarodowe znaczenie miejsca i wiąże się z obowiązkiem jego zachowania, właściwego zarządzania oraz przekazywania go przyszłym pokoleniom.
Dziedzictwo kulturowe obejmuje między innymi zabytki architektury, historyczne zespoły miejskie, stanowiska archeologiczne i krajobrazy stworzone lub ukształtowane przez człowieka. Dziedzictwo przyrodnicze to wyjątkowe krajobrazy, formacje geologiczne, siedliska zagrożonych gatunków oraz obszary o szczególnych walorach naukowych lub estetycznych. Istnieją także obiekty mieszane, łączące wartości kulturowe i naturalne.
Impulsem do stworzenia systemu ochrony światowego dziedzictwa była między innymi międzynarodowa akcja ratowania świątyń Abu Simbel w Egipcie. Budowa tamy asuańskiej groziła ich zalaniem, dlatego UNESCO pomogło zorganizować współpracę ekspertów i państw, dzięki której kompleks przeniesiono w bezpieczne miejsce.
Do przykładów polskich obiektów wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa należą:
- Historyczne centrum Krakowa
- Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni
- Stare Miasto w Warszawie
- Stare Miasto w Zamościu
- Średniowieczny zespół miejski Torunia
- Zamek krzyżacki w Malborku
- Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady Auschwitz-Birkenau
- Białowieski Park Narodowy
Lista Światowego Dziedzictwa jest najbardziej rozpoznawalnym programem UNESCO, ale nie wyczerpuje działalności organizacji. UNESCO zajmuje się także dziedzictwem niematerialnym, takim jak tradycje, język, muzyka, obrzędy i rzemiosło, oraz dziedzictwem dokumentacyjnym w ramach programu Pamięć Świata.
Jakie znaczenie ma UNESCO dzisiaj?
UNESCO nie jest wyłącznie instytucją prowadzącą listę zabytków. To organizacja, która łączy edukację, naukę, kulturę, prawa człowieka i dostęp do rzetelnej informacji. Jej działania wspierają cele Agendy 2030, ochronę środowiska, dialog międzykulturowy i zrównoważony rozwój.
Najprościej ujmując, UNESCO próbuje wzmacniać warunki, w których wiedza, kultura i współpraca międzynarodowa ograniczają konflikty oraz pomagają chronić wspólne dziedzictwo ludzkości.
