Określenie „najstarsze obiekty UNESCO na świecie” ma dwa znaczenia. Może odnosić się do wieku samego zabytku albo do momentu wpisania go na Listę Światowego Dziedzictwa. Piramidy w Gizie powstały około 4,5 tys. lat temu, ale zostały wpisane dopiero w XX wieku. Z kolei Kraków i Wieliczka znalazły się wśród pierwszych obiektów ujętych na liście w 1978 roku.
Dlaczego „najstarszy obiekt UNESCO” to niejednoznaczne określenie?
Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO nie jest rankingiem wieku zabytków. To narzędzie ochrony miejsc uznanych za posiadające wyjątkową powszechną wartość – kulturową, historyczną, architektoniczną lub przyrodniczą. Znajdują się na niej zarówno pojedyncze budowle, jak i całe zespoły miejskie, stanowiska archeologiczne, krajobrazy kulturowe oraz obszary naturalne.
Dlatego trzeba oddzielić dwie daty. Pierwsza oznacza czas powstania obiektu lub najstarszych zachowanych elementów. Druga wskazuje rok wpisania na listę. Piramidy w Gizie są starsze od Petry, Angkor Wat czy Hagii Sophii, lecz wszystkie te miejsca uzyskały ochronę UNESCO dopiero wiele stuleci po swoim powstaniu.
Najstarsze historycznie obiekty UNESCO
Wśród zabytków wpisanych na listę znajdują się konstrukcje powstałe w różnych epokach – od starożytnego Egiptu po średniowieczne imperia Azji. Poniższa tabela porządkuje wybrane przykłady według przybliżonego czasu powstania, a nie daty wpisu na listę.
| Zabytek | Przybliżona data powstania | Region |
|---|---|---|
| Piramidy w Gizie | około XXVI–XXV wieku p.n.e. | Egipt, Afryka Północna |
| Petra | rozwój od IV wieku p.n.e. | Jordania, Bliski Wschód |
| Hagia Sophia | obecna świątynia ukończona w VI wieku n.e. | Stambuł, Turcja |
| Angkor Wat | około 1113–1150 | Kambodża, Azja Południowo-Wschodnia |
Piramidy w Gizie
Kompleks piramid w Gizie należy do najstarszych zabytków znajdujących się na Liście Światowego Dziedzictwa. Trzy główne piramidy – Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa – powstały w okresie Starego Państwa, około 4,5 tys. lat temu. Były częścią rozległego zespołu grobowego, obejmującego także mniejsze piramidy, świątynie i nekropolie.
Największa z nich, piramida Cheopsa, została zbudowana z około 2,3 mln bloków wapiennych. Jej pierwotna wysokość wynosiła blisko 147 metrów. To jedyny zachowany do dziś cud starożytnego świata, a zarazem świadectwo zaawansowanej organizacji państwa egipskiego, wiedzy geometrycznej i możliwości transportowych dawnych budowniczych.
Petra
Petra była stolicą Nabatejczyków, ludu, który zbudował swoją potęgę na kontroli szlaków handlowych łączących Półwysep Arabski, Lewant i obszary położone nad Morzem Czerwonym. Rozwój miasta rozpoczął się co najmniej w IV wieku p.n.e., choć sama okolica była zasiedlana wcześniej.
Najbardziej charakterystyczną cechą Petry jest architektura wykuta w piaskowcowych skałach. Grobowce, świątynie i reprezentacyjne fasady powstawały w naturalnych ścianach skalnych, a dostęp do miasta prowadził przez wąwóz As-Sik. Zachowane zabudowania pokazują, jak Nabatejczycy połączyli miejscowe warunki geologiczne z rozwiązaniami inżynieryjnymi, między innymi systemem gromadzenia i rozprowadzania wody.
Hagia Sophia
Hagia Sophia w Stambule reprezentuje późną architekturę późnego cesarstwa rzymskiego i bizantyjskiego. Wcześniejsze świątynie istniały w tym miejscu już od IV wieku, ale obecny gmach wzniesiono za panowania cesarza Justyniana. Budowę ukończono w VI wieku, a monumentalna kopuła przez stulecia należała do najważniejszych osiągnięć architektury sakralnej.
Budynek pełnił kolejno funkcję kościoła, meczetu i muzeum, a od 2020 roku ponownie jest meczetem. Jego historia odzwierciedla zmiany polityczne i religijne zachodzące w Konstantynopolu, a później w Stambule. Wpis UNESCO obejmuje historyczne obszary Stambułu, w których Hagia Sophia jest jednym z najważniejszych elementów dziedzictwa.
Angkor Wat
Angkor Wat powstał w XII wieku jako świątynia poświęcona Wisznu i część wielkiego centrum politycznego Khmerów. Kompleks wzniesiono za panowania Surjawarmana II. Układ świątyni odwołuje się do hinduistycznej kosmologii, a centralne wieże symbolizują górę Meru.
Rozległy zespół Angkoru obejmował świątynie, zbiorniki wodne, drogi i zabudowę miejską. Reliefy przedstawiają sceny mitologiczne, wojny oraz życie dworu. Angkor Wat jest więc nie tylko pojedynczą budowlą sakralną, lecz także częścią większego krajobrazu archeologicznego, który dokumentuje rozwój cywilizacji khmerskiej od IX do XV wieku.
Pierwsze obiekty wpisane na listę UNESCO w 1978 roku
Konwencję w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturowego i naturalnego przyjęto 16 listopada 1972 roku. Pierwszych wpisów dokonano podczas sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Waszyngtonie w 1978 roku. Początkowa lista obejmowała 12 obiektów.
Wśród pierwszych wpisów znalazły się:
- Historyczne centrum Krakowa – obejmujące Stare Miasto, Wawel oraz Kazimierz ze Stradomiem.
- Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce – jeden z dwóch pierwszych polskich wpisów.
- Katedra w Akwizgranie – związana z dziedzictwem Karola Wielkiego.
- Kościoły skalne w Lalibeli – kompleks świątyń wykutych w tufie w Etiopii.
- Park Narodowy Simien – pierwszy wpis przyrodniczy Etiopii, wyróżniony za krajobraz i bioróżnorodność.
- Wyspa Gorée w Senegalu – miejsce związane z historią handlu niewolnikami.
Warto doprecyzować, że Kraków i Wieliczka nie były „najstarszymi” obiektami w sensie archeologicznym. Ich znaczenie wynikało z wartości historycznej, artystycznej i kulturowej, a także z zachowania miejskiej struktury oraz materialnych świadectw europejskiej historii. Rok 1978 oznacza zatem datę inauguracji listy, nie początek istnienia tych miejsc.
Jakie kryteria decydują o wpisie?
Państwo zgłaszające obiekt przygotowuje dokumentację opisującą jego wartość, autentyczność, stan zachowania i sposób ochrony. Wniosek oceniają wyspecjalizowane organizacje, a ostateczną decyzję podejmuje Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Obiekt musi spełniać co najmniej jedno z kryteriów wartości wyjątkowej, między innymi:
- reprezentuje wybitne osiągnięcie twórcze lub technologiczne,
- jest świadectwem ważnej tradycji, cywilizacji albo wydarzenia historycznego,
- ukazuje istotny etap rozwoju architektury, urbanistyki lub krajobrazu kulturowego,
- ma wyjątkowe znaczenie artystyczne, naukowe lub przyrodnicze,
- zachował autentyczność i integralność oraz ma zapewniony system ochrony.
Wiek zabytku sam w sobie nie przesądza o wpisie. UNESCO ocenia jego znaczenie dla dziedzictwa całej ludzkości, stan zachowania i możliwość długofalowej ochrony.
Dziedzictwo kulturowe obejmuje dzieła stworzone przez ludzi, takie jak piramidy, miasta historyczne, świątynie czy kopalnie. Dziedzictwo naturalne dotyczy obszarów o wyjątkowych walorach geologicznych, krajobrazowych lub biologicznych, na przykład parków narodowych i siedlisk rzadkich gatunków. Niektóre miejsca łączą oba aspekty, tworząc krajobrazy kulturowe, w których działalność człowieka i środowisko naturalne są ze sobą ściśle powiązane.
