Świątynia Artemidy w Efezie, znana jako Artemizjon, była największą budowlą świata hellenistycznego i pierwszym monumentalnym obiektem wzniesionym w całości z marmuru. Dziś pozostała po niej jedna samotna kolumna oraz fundamenty. W artykule znajdziesz najważniejsze fakty z historii, opis wyglądu kolejnych wersji świątyni i informacje o zwiedzaniu ruin.
Czym była świątynia Artemidy i gdzie się znajdowała?
Artemizjon był świątynią poświęconą Artemidzie, bogini łowów, dzikiej przyrody, kobiet i Księżyca. Znajdował się w starożytnym Efezie nad rzeką Kayster, na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, w pobliżu dzisiejszego miasta Selçuk w Turcji. Grecy zaliczyli go do siedmiu cudów świata starożytnego.
W miejscu tym istniało wcześniej sanktuarium anatolijskiej bogini-matki Kybele. Po przybyciu Greków utożsamiono ją z Artemidą z panteonu olimpijskiego. Efeska Artemida przejęła wiele cech dawnej bogini-matki i stała się najważniejszą boginią w jońskiej części Azji Mniejszej. Na jej cześć w Efezie co roku w maju odbywały się uroczystości trwające cały miesiąc. Efeska Artemida nosiła też przydomek Pszczela Bogini, a bite w mieście monety miały na awersie wizerunek królowej pszczół.
Orientacja świątyni była zwrócona ku zachodowi. Podobne rozwiązanie zastosowano w innych świątyniach Artemidy w Sardes i Magnezji. Dzięki planom i fragmentom znalezionym podczas badań można dziś odtwarzać bryłę budowli mimo bardzo ograniczonych pozostałości. Pliniusz twierdził wręcz, że świątynię w tym miejscu dziewięć razy budowano i burzono.
Jak wyglądała archaiczna świątynia zbudowana za Krezusa?
VI wiek p.n.e. to złoty wiek jońskich kolonii w Azji Mniejszej. Efez rywalizował z pobliskim Samos o polityczne i religijne znaczenie. Kiedy około 570 roku p.n.e. na Samos zaczęto budowę ogromnej świątyni o wymiarach 52,5 na 105 metrów, mieszkańcy Efezu zdecydowali się wznieść jeszcze większą budowlę.
Kto stworzył projekt świątyni?
Do pracy sprowadzono z Krety architekta Chresifrona i jego syna Metagenesa. Zatrudniono także Theodorosa z Samos, który miał doświadczenie w budowaniu na podmokłym terenie. Razem stworzyli projekt jońskiego dipterosa, czyli świątyni otoczonej podwójną kolumnadą. Teodorosowi przypisuje się też opracowanie systemu ocieplania wnętrza.
Z czego wykonano budowlę?
Archaiczny Artemizjon wzniesiono całkowicie z marmuru. Jego stylobat, czyli kamienna podstawa, mierzył 55,10 na 115,14 metra. W źródłach pojawia się też łączny obrys świątyni około 130 na 69 metrów. To czyniło budowlę większą od ateńskiego Partenonu i największą w świecie greckim.
Kolumn o wysokości 19 metrów było w sumie 127, z czego 36 znajdowało się od frontu. Średnica dolnej części kolumny wynosiła około 2,5 metra. Sklepienie wykonano z drewna cedrowego, a okazałe wrota z cyprysu ozdobiono złoceniami. Wewnątrz stał posąg Artemidy z drewna cedrowego. Przy zdobieniach pracowali między innymi Fidiasz, Poliklet i Kresilas.
Budowa trwała wiele dekad i wymagała prostych, ale pomysłowych rozwiązań transportowych. Ciężkie walce kamienne przewożono w drewnianych ramach, a bloki prostopadłościenne zawieszano między dwoma kołami o średnicy około 4 metrów. Dzięki temu nie trzeba było używać wozów, które mogłyby nie udźwignąć takich elementów. Ukończenie budowli przyjmuje się na około 550 rok p.n.e., choć budynek był później wykańczany i modyfikowany. Inwestycję wspierał lidyjski władca Krezus, dlatego archaiczny Artemizjon bywa nazywany świątynią Krezusa.
Dlaczego archaiczna świątynia spłonęła?
W 356 roku p.n.e. świątynię podpalił Herostrates, szewc z Efezu. Chciał w ten sposób zdobyć nieśmiertelną sławę. Czyn uznano za świętokradztwo, a sprawcę skazano na śmierć. Władze Efezu starały się wymazać jego imię z pamięci, ale informacja przetrwała w dziełach historyków.
Według tradycji pożar wybuchł tej samej nocy, w której urodził się Aleksander Wielki. Gdy w 334 roku p.n.e. Aleksander przybył do Efezu, złożył ofiary w ruinach świątyni i zadeklarował chęć odbudowy. Mieszkańcy mieli odrzucić jego wsparcie dyplomatyczną odpowiedzią, że nie wypada, aby bóg budował świątynię innemu bóstwu.
Pożar z 356 roku p.n.e. zniszczył pierwszą monumentalną wersję Artemizjonu, ale hellenistyczna odbudowa stanęła na tych samych fundamentach i zachowała skalę poprzedniczki.
Jak wyglądała świątynia po odbudowie hellenistycznej?
Odbudowę rozpoczęto po 334 roku p.n.e. Kierowali nią architekci Dejnokrates, Demetrios i Pajonios. Nowa budowla była gotowa w 323 roku p.n.e., a według części źródeł prace wykończeniowe trwały aż do 260 roku p.n.e. Koszt pokryli mieszkańcy Efezu ze składek oraz ze sprzedaży nieużywanych elementów spalonej świątyni.
Hellenistyczną świątynię wzniesiono na dawnych fundamentach i w podobnym planie. Główną różnicą było ustawienie budowli na 13-stopniowym podium zwanym krepidomą. Kolumny zachowały liczbę 127, ale miały około 17,65 metra wysokości, czyli nieco mniej niż w wersji archaicznej.
| Cecha | Archaiczny Artemizjon | Hellenistyczny Artemizjon |
| Liczba kolumn | 127 | 127 |
| Wysokość kolumn | około 19 metrów | około 17,65 metra |
| Podium | kamienna podstawa bez wysokiej krepidomy | 13-stopniowa krepidoma |
| Posąg kultowy | drewno cedrowe | złoto, srebro, kość słoniowa, heban, czarny kamień |
Nowy ołtarz i posąg
Nowy posąg Artemidy wykonano w technice chryzelefantyny, czyli ze złota, srebra, kości słoniowej oraz hebanu i czarnego kamienia. Oryginał nie przetrwał do naszych czasów, a jego wygląd znany jest z późniejszych kopii. Podczas prac z 1965 roku odkryto ołtarz o kształcie podkowy. Teren znajdował się poniżej poziomu wody, dlatego konieczne było użycie pomp. Odkryte w okolicy starożytne kanały pokazują, że podmokły grunt sprawiał problemy już budowniczym.
W czasach hellenistycznych świątynia pozostawała ważnym centrum finansowym dla całego obszaru Lewantu. Kolejne dynastie Seleucydów i Ptolemeuszy okazywały szacunek ośrodkowi kultu Artemidy, a Efez czterokrotnie otrzymał tytuł neokoros, czyli strażnika świątyni. Budowla ucierpiała podczas najazdu Gotów w 268 roku n.e., który w części opracowań datowany jest na 262 rok. Nigdy nie została już odbudowana. Około 400 roku chrześcijanie dokończyli rozbiórki, a kult antycznych bogów w tym miejscu dobiegł końca.
Co można dziś zobaczyć na terenie Artemizjonu?
Po dawnej świątyni pozostały fundamenty, fragmenty konstrukcji i jedna samotna kolumna. Teren ruin jest dostępny dla zwiedzających, a widok na świątynię i jej okolice można podziwiać z pobliskiego wzgórza Ayasoluk, gdzie znajduje się bazylika świętego Jana. W 2026 roku wejście na teren pozostałości jest bezpłatne.
Prace archeologiczne i muzea
Ruiny świątyni odnalazł w 1869 roku John Turtle Wood po 60 latach poszukiwań. Ekspedycję sponsorowało British Museum, a prace trwały do 1874 roku. Kolejny cykl badań prowadził w latach 1904–1906 David George Hogarth. Ustalono wtedy chronologię kolejnych budowli wznoszonych na tym terenie.
Austriaccy archeolodzy pracowali tu w latach 1896–1906. Ich znaleziska, w tym ołtarz i posąg rannej Amazonki, można oglądać w Muzeum Efezu w Wiedniu. Elementy efeskiej świątyni znajdują się też w British Museum oraz w Muzeum Efeskim w Selçuku.
Dojazd do ruin i godziny otwarcia
Aby dotrzeć do ruin, trzeba najpierw dojechać do miasta Selçuk. Pozostałości świątyni leżą przy bocznej uliczce Artemis Tapınağı, odchodzącej na północ od głównej drogi Dr. Sabri Yayla Bulvarı. Z centrum Selçuku można dojść piechotą.
Ruiny są otwarte codziennie od 8:30 do 17:30. Do najważniejszych świadectw historii Artemizjonu należą:
- relikty archaicznej świątyni i fundamenty hellenistycznej budowli,
- samotna stojąca kolumna na terenie ruin,
- posągi Artemidy Efeskiej w Muzeum Efeskim w Selçuku,
- elementy dekoracji architektonicznej w British Museum oraz Muzeum Efezu w Wiedniu.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Gdzie znajdowała się Świątynia Artemidy (Artemizjon)?
Stojący w starożytnym Efezie Artemizjon leżał nad rzeką Kayster na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, w pobliżu dzisiejszego Selçuku w Turcji.
Komu była poświęcona świątynia i jakie cechy bogini przyjęła?
Świątynia była kultem Artemidy, bogini łowów i Księżyca, której efeska forma przejęła cechy wcześniejszej anatolijskiej bogini-matki, stając się główną boginią regionu.
Kto zaprojektował archaiczną wersję świątyni i z jakiego materiału ją zbudowano?
Projekt powierzyli architektom z Krety i Samos, m.in. Chresifronowi, Metagenesowi i Theodorosowi, a całość wzniesiono w marmurze.
Jakie rozmiary i cechy miała archaiczna świątynia?
Stylobat mierzył około 55,10×115,14 m, świątynia miała 127 kolumn wysokości około 19 m, sklepienie z cedru, a wejścia z cyprysu bogato zdobione.
Kto i dlaczego podpalił świątynię w 356 roku p.n.e.?
Artemizjon podpalił Herostrates, miejscowy szewc, aby zdobyć sławę; poślano go na śmierć, a władze próbowały wymazać jego imię.
Czym różniła się hellenistyczna odbudowa świątyni od wersji archaicznej?
Odbudowana świątynia stanęła na tych samych fundamentach, z tą samą liczbą kolumn, lecz postawiono ją na 13-stopniowej krepidomie, a kolumny były nieco niższe (~17,65 m).
Co zachowało się z Artemizjonu i jak można go dziś zobaczyć?
Zostały fundamenty, fragmenty konstrukcji i jedna wolnostojąca kolumna; teren ruin jest ogólnodostępny i można go zwiedzać bezpłatnie (stan na 2026).
Gdzie przechowywane są znaleziska z wykopalisk przy świątyni?
Odkryte elementy trafiły m.in. do Muzeum Efeskiego w Selçuku, British Museum oraz Muzeum Efezu w Wiedniu, gdzie wystawiane są m.in. ołtarz i rannej Amazonki.
