Posąg Zeusa w Olimpii – historia, opis, ciekawostki

Posąg Zeusa w Olimpii to kolosalne, chryzelefantynowe dzieło Fidiasza, mierzące ponad 12 metrów wysokości, które przez osiem wieków zdobiło świątynię w świętym gaju Altis i zaliczano je do siedmiu cudów starożytnego świata. Rzeźba przedstawiała władcę bogów na tronie, a jej los po wywiezieniu do Konstantynopola kończy się tajemniczo – przepada w pożarze w V wieku n.e. Poznaj historię powstania, wygląd i najciekawsze fakty o tym zaginionym arcydziele.

Dlaczego posąg Zeusa uznano za cud starożytnego świata?

O wyjątkowości posągu Zeusa z Olimpii decydowało kilka czynników naraz. Po pierwsze, jego skala – figura wznosiła się wewnątrz celli świątyni na wysokość ponad 12 metrów, a według geografa Strabona, gdyby Zeus wstał z tronu, jego głowa przebiłaby dach budowli. Po drugie, materiały, z których powstało dzieło – złoto i kość słoniowa, a także szlachetne kamienie, nadawały mu niepowtarzalny blask i podkreślały boski status przedstawionej postaci.

Po trzecie wreszcie, rzeźba wpisywała się w szerszy kontekst religijny i kulturowy. Olimpia jako sanktuarium była miejscem, gdzie greckie miasta-państwa organizowały igrzyska i festiwale ku czci Zeusa. Kolosalny wizerunek boga czynił jego moc widzialną dla każdego pielgrzyma. Już starożytni autorzy, w tym Antypater z Sydonu i Filon z Bizancjum, umieszczali to dzieło obok Wielkiej Piramidy w Gizie, Wiszących Ogrodów w Babilonie czy Latarni Morskiej w Aleksandrii.

Nie bez znaczenia pozostawał też autorytet twórcy. Fidiasz cieszył się już wówczas sławą najwybitniejszego rzeźbiarza swojej epoki, a jego wcześniejsze prace na Akropolu w Atenach budziły podziw całej Grecji. Powierzenie mu zadania stworzenia wizerunku najważniejszego z bogów było aktem zaufania ze strony rady sanktuarium.

Kim był Fidiasz i jak wyglądała jego praca w Olimpii?

Fidiasz urodził się w Atenach około 500 roku p.n.e. i prawdopodobnie brał udział w walkach przeciwko Persom pod Salaminą lub Platejami. Jego służba wojskowa zyskała mu przychylność zamożnego polityka Kimona, który powierzył mu budowę pomnika zwycięstwa pod Maratonem w Delfach. To otworzyło przed artystą drogę do kolejnych prestiżowych zamówień.

Zanim przybył do Olimpii, ukończył dwie monumentalne rzeźby Ateny na ateńskim Akropolu – wolną od zbroi Atenę Promachos oraz chryzelefantynową Atenę Partenos, która stanęła w Partenonie. W Atenach wybuchł jednak skandal – Fidiasza oskarżono o defraudację złota przeznaczonego na posąg bogini. Większość badaczy skłania się do tezy, że było to oskarżenie natury politycznej i atak na jego przyjaciela, Peryklesa.

Zaproszenie do Olimpii okazało się dla rzeźbiarza szansą na odbudowanie reputacji. Rada sanktuarium powierzyła mu stworzenie posągu, który miał konkurować z dziełami Akropolu. Prace prowadzono w specjalnie zbudowanym warsztacie naprzeciwko świątyni Zeusa – dwupiętrowym budynku, którego pozostałości odkryto w latach 50. XX wieku. Znaleziono tam narzędzia oraz fragment naczynia z inskrypcją „Feidio eimi”, co po polsku znaczy „należę do Fidiasza”.

Technika chryzelefantyny

Fidiasz słynął z projektowania kolosalnych figur w technice zwanej chryzelefantyną. Polegała ona na okładaniu drewnianego szkieletu płytkami z kości słoniowej, które imitowały obnażone części ciała, oraz cienkimi arkuszami złota, z których formowano szaty, włosy i atrybuty. Metoda ta wymagała ogromnych umiejętności, ponieważ kość słoniowa jest materiałem trudnym w obróbce, a jej warstwy zębiny trzeba było odpowiednio przygotować.

Nie zachowały się szczegółowe opisy warsztatowych sekretów Fidiasza. Piszący w II wieku n.e. grecki geograf Pauzaniasz twierdził, że artysta rozgrzewał kość słoniową, aby ją zmiękczyć. Inne przekazy wspominają o zwilżaniu materiału octem lub piwem przed przystąpieniem do formowania. Ze względu na słabe podłoże w warsztacie posąg musiał powstawać w częściach, które następnie transportowano do świątyni i tam montowano.

Podstawowym wyzwaniem była skala przedsięwzięcia. Greccy rzemieślnicy zazwyczaj pracowali z kością słoniową na małą skalę, tworząc drobne elementy dekoracyjne. Fidiasz jako pierwszy zastosował ten materiał do budowy figury o wysokości ponad 12 metrów, co przez wieki pozostawało osiągnięciem niepowtarzalnym.

Jak wyglądał posąg Zeusa w Olimpii?

Szczegółowy opis rzeźby zawdzięczamy przede wszystkim Pauzaniaszowi, który odwiedził Olimpię około 160 roku n.e. Według jego relacji bóg siedział na tronie wykonanym z drewna cedrowego, wykładanego hebanem, złotem i szlachetnymi kamieniami. Na głowie Zeusa spoczywał wieniec z gałązek oliwnych, z lewego ramienia zwisał złoty płaszcz, w prawej dłoni trzymał statuę bogini Nike, a lewą rękę wspierał na berle zdobionym różnymi metalami i kamieniami.

Obnażone części ciała – twarz, tors, ramiona i stopy – wykonano z kości słoniowej, co nadawało sylwetce niezwykłej miękkości i realistycznego wyrazu. Szata i włosy boga lśniły złotem. W miejscu oczu umieszczono kamienie szlachetne, które potęgowały wrażenie żywego spojrzenia. Ptakiem siedzącym na berle był orzeł, słynny atrybut władcy Olimpu.

Całość ustawiono na postumencie z ciemnego marmuru, którego boki zdobiły złote reliefy z postaciami mitologicznymi. Można było zobaczyć Heliosa w rydwanie, Zeusa z Herą czy Erosa witającego Afrodytę wynurzającą się z morza. Dla odwiedzających, którzy wchodzili do mrocznej celli, widok ogromnej, połyskującej figury musiał wywoływać silne wrażenie boskiej obecności.

Co znajdowało się na tronie Zeusa?

Tron był zdobiony niezwykle bogato. Na jego nogach i oparciach umieszczono malowidła oraz płaskorzeźby przedstawiające bóstwa, sceny bitewne i postaci zwierzęce. Przy każdej nodze tronu stały cztery posągi Nike w postawie tanecznic, a dwie inne znajdowały się u kostek nóg Zeusa. Przy przednich nogach tronu rzeźbiarz ukazał leżących chłopców tebańskich, których porwały Sfinksy, a pod nimi Apollina i Artemidę zabijających strzałami dzieci Niobe.

Pauzaniasz wspomina również o czterech kolumnach podtrzymujących tron, choć nie widać ich na zachowanych przedstawieniach numizmatycznych z Elidy. Na przedniej rozporze między nogami tronu widniała postać młodzieńca zakładającego wieniec laurowy – miała ona przedstawiać Pantarkesa, zwycięzcę w zapasach chłopięcych podczas igrzysk w 436 roku p.n.e. i ulubieńca Fidiasza.

Klemens Aleksandryjski dodawał, że na palcu Zeusa znajdował się napis „Pantarkes jest piękny”. To drobny, osobisty akcent, który przez wieki intrygował badaczy i nadawał monumentalnemu dziełu ludzki wymiar. Te detale pokazują, jak starannie Fidiasz dopracował każdy element kompozycji, od ogólnego majestatu po intymne szczegóły.

Jak oświetlano wnętrze świątyni?

Badacze od dawna zastanawiali się, w jaki sposób gigantyczna rzeźba była eksponowana, skoro bezpośrednie światło słoneczne docierało do wnętrza tylko o wschodzie słońca i wyłącznie przez drzwi. W południe promienie były już zbyt wysoko, by oświetlić głowę Zeusa. Ponieważ górna część posągu wznosiła się ponad poziom wejścia, światło z drzwi nie mogło padać na twarz boga.

Rozważano różne rozwiązania – lampy, świece, pochodnie – ale żadne z nich nie tłumaczyło w pełni efektu, o którym pisali starożytni. Najnowsze badania z użyciem światła ultrafioletowego i laserów wskazują, że cienkie, półprzezroczyste marmurowe płytki na dachu, umieszczone na drewnianej ramie, mogły przepuszczać słabe, ale stałe światło słoneczne przez cały dzień. Takie rozwiązanie chroniło jednocześnie wnętrze przed deszczem i wiatrem.

Dodatkowym elementem wzmacniającym wizualny odbiór była sadzawka z oliwą. Na podłodze celli, przed posągiem, z polecenia Fidiasza umieszczono basen o powierzchni 6,5 metra kwadratowego, wyłożony ciemnym wapieniem i wypełniony oliwą. Odbicie rzeźby w tafli cieczy sprawiało, że figura wydawała się jeszcze większa. Oliwa pełniła też funkcję konserwującą – regularnie namaszczano nią zewnętrzne części z kości słoniowej, chroniąc je przed pękaniem.

Świątynia Zeusa – architektura i dekoracja rzeźbiarska

Świątynia Zeusa w Olimpii została wzniesiona w latach 470–456 p.n.e. w centralnej części świętego gaju Altis. Gmach ufundowali mieszkańcy Elidy z łupów wojennych i był to wówczas największy tego typu obiekt na Peloponezie. Budowla reprezentowała porządek dorycki, orientowany na osi wschód-zachód, a za jej projekt odpowiadał architekt Libon z Elidy.

Na krepidomie ustawiono 6 kolumn od frontu i 6 od tyłu oraz 13 kolumn po bokach. Każda z nich miała ponad 10 metrów wysokości, a średnica u podstawy wynosiła 2,25 metra. Kolumny wykonano z wapienia pokrytego białym stiukiem. Całkowita wysokość budowli sięgała 20 metrów, a dach zdobiły ozdobne akroteria autorstwa Pajoniosa z Mende. To właśnie we wnętrzu celli, oddzielony od publiczności przegrodą, stał chryzelefantynowy posąg Zeusa.

Współcześnie ruiny świątyni stanowią część stanowiska archeologicznego w Olimpii, które w 1989 roku wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Gmach uległ uszkodzeniu podczas trzęsienia ziemi w 374 roku p.n.e., a ostatecznie zniszczyły go wstrząsy sejsmiczne w latach 551–552 n.e.

Co przedstawiały frontony świątyni?

Dekoracja rzeźbiarska frontonów to wybitny przykład rzeźby wczesnoklasycznej. Figury wykonano z marmuru z wyspy Paros w latach 470–460 p.n.e. Po trzęsieniu ziemi w 374 roku p.n.e. fasada wschodnia zawaliła się, a wiele rzeźb wypadło. Trzy zniszczone figury kobiet z frontonu zachodniego zastąpiono wówczas nowymi, wykonanymi z marmuru z Pentelejkonu.

Fronton wschodni ukazywał scenę przed pojedynkiem pomiędzy Pelopsem a Ojnomaosem, sędziowanym przez Zeusa. Najprawdopodobniej chodziło o przysięgę składaną przez uczestników wyścigu rydwanów. Centralną postacią był Zeus, po jednej stronie widać Ojnomaosa z żoną, po drugiej – Pelopsa z Hippodameją. Za nimi rozmieszczono zaprzężone rydwany i towarzyszące postaci. Jedyną osobą, która okazuje emocje, jest wróżbita, którego twarz wyraża szok na myśl o nadchodzących wydarzeniach – co było nietypowe dla powściągliwego stylu archaicznego.

Fronton zachodni przedstawiał walkę Lapitów z centaurami podczas wesela Pejritoosa i Hippodamei. Centaurowie, którzy łatwo upijali się winem, zaatakowali pannę młodą i gości. Z pomocą ruszyli Tezeusz i Pejritoos. Pośrodku kompozycji, podobnie jak na froncie wschodnim, umieszczono postać boga – większość badaczy interpretuje ją jako Apollina. Po obu stronach bóstwa ukazano grupy centaurów, kobiet lapickich i herosów walczących o uwolnienie ofiar.

Dwanaście prac Heraklesa na metopach

Nad wejściami do pronaosu i opistodomosu znajdowało się po sześć metop, na których przedstawiono dwanaście prac Heraklesa – legendarnego inicjatora igrzysk olimpijskich. Wszystkie rzeźby wykonano w stylu surowym. Według opisu Pauzaniasza metopy od strony wschodniej przedstawiały od lewej do prawej kolejno następujące sceny:

• dzik erymantejski,
• klacze Diomedesa,
• Gerion,
• Atlas przynoszący złote jabłka z ogrodu Hesperyd,
• stajnie Augiasza.

Od strony zachodniej natomiast, czytając od prawej do lewej, ukazano Amazonkę, łanię kerynejską, byka kreteńskiego, ptaki stymfalijskie, Hydrę lernejską i lwa nemejskiego. Część metop wywieziono do Francji i obecnie znajdują się w Luwrze. Fragmenty bogatej dekoracji rzeźbiarskiej po renowacji trafiły też do Muzeum Archeologicznego w Olimpii.

Jaki los spotkał posąg Zeusa?

Kult Zeusa trwał w Olimpii przez osiem stuleci, a monumentalny posąg stał się celem pielgrzymek i jednym z najsłynniejszych wizerunków bóstwa w starożytności. Jego wizerunek pojawiał się na monetach z Elidy, a pozę siedzącego boga naśladowali późniejsi rzeźbiarze, zarówno greccy, jak i rzymscy. Popularność dzieła przetrwała do czasów cesarstwa rzymskiego.

Sytuacja zmieniła się radykalnie w IV wieku n.e., gdy chrześcijaństwo zaczęło wypierać religie pogańskie. Cesarz Teodozjusz I w 391 roku n.e. zdelegalizował pogańskie kulty i nakazał opuszczenie starożytnych sanktuariów, w tym Olimpii. Świątynia Zeusa popadła w ruinę, a organizowanie igrzysk olimpijskich zostało zakazane.

Około 420 roku posąg przetransportowano do Konstantynopola, ówczesnej stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Trafił tam do zbioru tak zwanych pogańskich starożytności. Dalsze losy rzeźby owiewa tajemnica – najprawdopodobniej przepadła podczas pożaru w 426 lub 475 roku n.e. Świątynia natomiast została spalona z rozkazu Teodozjusza II w 426 roku, a kolejne trzęsienia ziemi w VI wieku dopełniły zniszczenia.

Czy istnieje kopia posągu Zeusa?

Bezpośrednia kopia olimpijskiej rzeźby nie istnieje. Jedyne zachowane wyobrażenia to rewersy monet wybijanych przez Elidę, które pokazują uproszczoną sylwetkę siedzącego boga. Żadne rysunki ani pełnowymiarowe repliki z okresu starożytności nie przetrwały do naszych czasów. Badacze odtwarzają wygląd figury na podstawie opisów literackich, przede wszystkim Pauzaniasza.

Pewne podobieństwo wykazuje rzymska statua Jowisza z drugiej połowy I wieku n.e., przechowywana w petersburskim Ermitażu. Znaleziono ją w ruinach willi cesarza Domicjana. Rzeźba liczy niespełna 3,5 metra wysokości wraz z cokołem i łudząco przypomina pozę Zeusa z olimpijskiej świątyni. Do jej budowy nie użyto jednak złota ani kości słoniowej – tworzywo maskują marmur, drewno i gips. To znacznie skromniejsza imitacja greckiego oryginału.

Artyści przez wieki naśladowali układ ciała, gesty i atrybuty Zeusa, co sprawia, że wpływ Fidiasza jest obecny w europejskiej rzeźbie do dziś. Mimo że oryginał zaginął, pamięć o nim przetrwała jako o jednym z najbardziej niezwykłych osiągnięć sztuki starożytnej.

Jak posąg Zeusa wypada na tle współczesnych monumentów?

Pod względem wysokości licząca ponad 13 metrów figura Zeusa nie robiłaby dziś wielkiego wrażenia. Nawet w starożytności nie była najwyższą budowlą, ale jej monumentalność wynikała z proporcji do wnętrza świątyni i z bliskości, z jaką oglądano dzieło. Współczesne pomniki biją ją skalą wielokrotnie.

Największym monumentem świata jest obecnie Statua Jedności w Indiach, przedstawiająca indyjskiego polityka Vallabhbhaia Patela. Wraz z cokołem mierzy 240 metrów wysokości, a jej budowę ukończono oficjalnie 31 października 2018 roku. Drugi co do wielkości pomnik to Wielki Budda z Lushan w Chinach, liczący 208 metrów i wykonany z 1100 miedzianych elementów o łącznej wadze około 1000 ton.

Różnica między tymi obiektami a posągiem Zeusa tkwi jednak nie w rozmiarze, lecz w technologii i materiałach. Statua Jedności powstała z cementu, betonu i stali. Żaden współczesny monument nie jest tworzony z chryzelefantyny, a gigantyczne ilości złota i kości słoniowej użyte przez Fidiasza pozostają fenomenem starożytnego rzemiosła. To właśnie ten aspekt sprawia, że posąg Zeusa z Olimpii do dziś uchodzi za niepowtarzalny przykład sztuki antycznej.

Posąg Zeusa w Olimpii powstał około 437–432 roku p.n.e., mierzył ponad 13 metrów wysokości i wykonano go w technice chryzelefantyny z kości słoniowej oraz złota.

Do dziś nie wiadomo, gdzie dokładnie zaginęła oryginalna rzeźba. Wiadomo natomiast, że jej wpływ na sztukę europejską był ogromny, a pamięć o niej przetrwała dzięki skrupulatnym opisom starożytnych podróżników i geografów. Ruiny świątyni w Olimpii pozostają dostępne dla zwiedzających w roku 2026 i stanowią jeden z najważniejszych punktów na mapie archeologicznej Grecji.