Latarnia morska na Faros – historia, opis, ciekawostki

Latarnia morska na Faros była starożytną wieżą nawigacyjną, której wysokość najczęściej szacuje się na 115–137 metrów i która do dziś jest uznawana za jeden z siedmiu cudów świata starożytnego. Jej historia, wygląd i losy kryją wiele intrygujących faktów, dlatego warto przyjrzeć się tej budowli bliżej.

Kto i kiedy wzniósł latarnię morską na Faros?

Budowę rozpoczęto na polecenie Ptolemeusza I, założyciela dynastii Ptolemeuszy, który panował nad Egiptem. Odpowiedzialność za projekt powierzono Sostratosowi z Knidos, greckiemu architektowi i konstruktorowi. Wyspa Faros, na której stanęła, łączyła się ze stałym lądem groblą heptastadion, a to sztuczne połączenie z czasem przekształciło się w szeroki na 1,5 km półwysep. Inicjator zmarł około 283 roku p.n.e., więc nie zobaczył gotowej wieży. Prace ukończono dopiero za rządów jego syna, Ptolemeusza II.

Według części historyków pomysł mógł pochodzić od Aleksandra Wielkiego, choć brak na to jednoznacznych dowodów. Budowa trwała około 14–20 lat, a obiekt oddano do użytku w 279 roku p.n.e. Najczęściej przyjmuje się, że rozpoczęto ją około 280 roku p.n.e.

Sostratos, syn Deksyfanesa, poświęcił tę budowlę bogom ocalenia, w imieniu wszystkich tych, którzy żeglują po morzach.

Jak wyglądała aleksandryjska latarnia morska?

Latarnia morska na Faros jest najmłodszym spośród siedmiu cudów starożytnego świata, ale paradoksalnie wiadomo o niej najmniej. W czasach świetności była najwyższą budowlą na świecie o podstawie krótszej od wysokości. Jej wygląd odtwarza się na podstawie przekazów pisanych oraz wizerunku na monecie Ptolemeusza II, który przedstawia masywną wieżę z postacią na szczycie.

Z czego była zbudowana?

Według Józefa Flawiusza, autora Wojny żydowskiej, budowla mierzyła 180 metrów. Wielu badaczy uznaje tę liczbę za przesadzoną i skłania się ku wysokości 115–120 metrów, czasem podaje się przedział 120–137 metrów. Z kolei Strabon, Lukian z Samosat i Pliniusz Starszy opisywali plan kwadratu o boku 180 metrów.

Rekonstrukcje pokazują budowlę wielokondygnacyjną. U podstawy leżał jednokondygnacyjny pałac, nad nim stała prawdopodobnie ośmiokątna wieża zakończona blankami, a wyżej okrągła część o mniejszej średnicy. Całość wieńczyła otwarta sala kolumnowa, w której rozpalano ogień.

Głównym budulcem były bloki wapienne, obłożone z zewnątrz płytami z białego wypolerowanego marmuru. Na szczycie umieszczono posąg Posejdona, greckiego boga mórz, o wysokości około 7 metrów. W części przekazów pojawia się także kopuła wsparta na ośmiu kolumnach, a na monetach widnieje posąg Zeusa.

Jak działał system świetlny?

Ogień rozpalany po zmroku pełnił funkcję światła nawigacyjnego. Odbijały go metalowe lustra, dzięki czemu blask był kierowany w stronę morza i widoczny z bardzo daleka. Józef Flawiusz podawał zasięg 300 stadiów, czyli około 55 kilometrów, choć inne źródła mówią o 35 milach morskich.

Opał transportowano na szczyt za pomocą windy, a także na grzbietach osłów i z udziałem tragarzy. Dodatkowo budowla miała własną cysternę na słodką wodę, co zwiększało jej samodzielność. W XI wieku wygląd konstrukcji szczegółowo opisał arabski geograf Abu Abd Allah Muhammad Idrisi.

Jaką rolę pełniła latarnia morska na Faros?

Główna funkcja latarni nie odbiegała od zadań dzisiejszych konstrukcji tego typu. Wieża stanowiła punkt orientacyjny dla statków, które kierowały się do jednego z najbardziej ruchliwych portów starożytnego świata. Port morski w Aleksandrii był przy tym trudny w nawigacji, ponieważ przy wejściu znajdowało się wiele skał i mielizn.

Dzięki wyraźnej sylwetce i mocnemu światłu żeglarze mogli bezpiecznie wprowadzać jednostki do przystani i omijać niebezpieczne miejsca. Miało to duże znaczenie handlowe, bo Aleksandria w delcie Nilu należała do najważniejszych ośrodków w basenie Morza Śródziemnego.

Równie ważna była funkcja reprezentacyjna. Aleksandrię określano jako świetne i najświetniejsze miasto, a monumentalna wieża podkreślała jej status. Dla ówczesnych mieszkańców była symbolem potęgi, podobnie jak Burdż Chalifa dla Dubaju albo One World Trade Center dla Nowego Jorku.

Jak doszło do zniszczenia latarni morskiej?

Po zakończeniu okresu egipskiej świetności budowla stopniowo podupadała. Mocno uszkodził ją już najazd Cezara, a choć później dokonano napraw, konstrukcję naruszały też wstrząsy z IV i X stulecia. W IX wieku dolną część zaadaptowano na meczet o nietypowej orientacji wzdłuż osi północ-południe.

Główną przyczyną upadku okazały się trzęsienia ziemi. Wieża przetrwała ponad 1500 lat, zanim seria wstrząsów doprowadziła ją do ostatecznej ruiny. Kataklizmy z lat 1261, 1303 i 1323 naruszyły konstrukcję, a wstrząs z 1326 roku zepchnął ją do morza. Część badaczy wskazuje też na trzęsienie z 1375 roku jako moment definitywnego zniszczenia.

Etapy zniszczeń przedstawia poniższa tabela:

Po ostatnich zniszczeniach ruiny wykorzystano w 1480 roku, kiedy Mamelucy pod rządami sułtana Kajtbaja wznieśli twierdzę Qaitbay. Współcześnie na fundamentach latarni działa muzeum morskie. Niedaleko, w miejscowości Taposiris Magna, zachowała się z kolei pomniejszona replika budowli.

Ciekawostki o latarni morskiej na Faros

Ta konstrukcja doczekała się wielu interesujących przekazów, które pokazują jej znaczenie techniczne i kulturowe:

• Uważa się, że była drugą co do wielkości budowlą starożytnego świata, ustępując tylko Wielkim Piramidom.
• Od nazwy wyspy Faros pochodzą słowa oznaczające latarnię morską, między innymi francuskie phare oraz hiszpańskie i włoskie faro.
• Najwyższa współczesna latarnia morska na świecie, Jeddah Light w Dżuddzie, mierzy 133 metry, więc starożytna wieża mogła ją przewyższać.
• Światło latarni było prawdopodobnie widoczne z odległości około 55 kilometrów.
• Projektant Sostratos z Knidos umieścił pod tynkiem wyrytą w marmurze inskrypcję, która odsłoniła się, gdy warstwa wierzchnia zaczęła odpadać.