Jeśli pytasz, które miasto jest najstarsze w Polsce, formalna odpowiedź brzmi: Złotoryja – jej lokacja na prawie magdeburskim nastąpiła przed 1211 rokiem. Kalisz bywa nazywany najstarszym ze względu na starożytną wzmiankę, ale prawa miejskie uzyskał dopiero w XIII wieku. W artykule wyjaśniamy, jak odróżnić wiek osady od wieku miejskości i które ośrodki pojawiają się w tym sporze.
Jak ocenić, które miasto jest najstarsze w Polsce?
Wiek miejscowości można rozpatrywać na dwa sposoby. Pierwszy dotyczy ciągłości osadniczej i śladów archeologicznych, drugi – daty nadania praw miejskich. Encyklopedia PWN opisuje miasto jako skupisko ludzkie z zagęszczoną zabudową i zróżnicowaną strukturą zawodową, w którym mieszkańcy utrzymują się głównie z handlu, rzemiosła, przemysłu lub usług. Taka definicja pokazuje, że część osad pełniła rolę miejską na długo przed wystawieniem aktu lokacyjnego.
W zestawieniach najstarszych miast polskich najczęściej bierze się pod uwagę datę przywileju lokacyjnego lub dokumentu potwierdzającego lokację, bo to pozwala ustalić jasną cezurę czasową. Prawa miejskie wyjmowały mieszczan spod działania prawa ziemskiego i tworzyły samorządny ustrój. Trzeba jednak pamiętać, że część dokumentów znamy wyłącznie z odpisów, a kilka ośrodków lokowano ponownie na innym prawie lub w nowym miejscu.
Porównanie najczęściej omawianych ośrodków według roku lokacji wygląda następująco:
| Miasto | Data lokacji lub praw miejskich | Kryterium i uwagi |
|---|---|---|
| Złotoryja | przed 1211 | pierwsza lokacja na prawie magdeburskim w Polsce |
| Kalisz | 1253–1260 | wzmianki osadnicze sięgają II w. n.e. jako Calisia |
| Gniezno | 1243 | wcześniej gród i stolica państwa Piastów |
| Kraków | 1257 | lokacja Bolesława Wstydliwego na prawie magdeburskim |
Dlaczego Złotoryja uchodzi za najstarsze miasto?
W sensie formalnym to ten ośrodek jest pierwszym miastem na prawie niemieckim w granicach dzisiejszej Polski. Przywilej nadał książę śląski Henryk I Brodaty, a historycy przyjmują datę 1211 lub kilka lat wcześniej. Podstawą było prawo magdeburskie, które spisano w Magdeburgu w 1188 roku; szybko stało się ono wzorcem dla wielu innych miast Śląska i Małopolski.
Nazwa tego miasta wywodzi się od wydobycia złota, dlatego w łacińskich zapisach pojawia się forma Aurum. Już w XII wieku przybywali w te okolice górnicy z terenów niemieckich. Dogodne położenie przy trakcie łączącym Wrocław z Lipskiem sprzyjało rozwojowi handlu, ale bieg wydarzeń przerywały katastrofy – wielka powódź w 1608 roku oraz pożar w 1613 roku.
W sensie formalnym to tutejsza lokacja na prawie magdeburskim, a nie starożytna wzmianka o Calisia, decyduje o tym, które miasto może być uznane za najstarsze w Polsce.
Do wczesnych lokacji na Dolnym i Górnym Śląsku należą także:
- Wrocław – przed 1214 lub 1226,
- Lwówek Śląski – przed 1217,
- Opole – przed 1217,
- Racibórz – około 1217,
- Sobótka – 1221,
- Cieszyn – przed 1223,
- Nysa – 1223,
- Ujazd – 1223.
Co z Kaliszem, Biskupinem i Gnieznem?
Popularne wyobrażenie, że najstarsze miasto leży w Wielkopolsce, wiąże się z osadami i grodami starszymi od lokacji śląskich. W dziejach polskiego osadnictwa istniały jednak ważne ośrodki, które pełniły funkcje miejskie, zanim otrzymały dokumenty prawne.
Czy Ptolemeusz wspominał Kalisz?
Klaudiusz Ptolemeusz w II wieku n.e. umieścił na mapie Germanii nazwę Calisia. Część historyków łączy ją z Kaliszem, bo leżał on na Szlaku Bursztynowym z Rzymu nad Bałtyk. Brakuje jednak pewnych dowodów, że chodziło o ten sam ośrodek, a nie podobnie brzmiącą osadę w innym miejscu. Starożytne mapy miały też spory margines błędu.
Niezależnie od tej zagadki na Zawodziu już w IX wieku działał gród. Przywilej lokacyjny na prawie średzkim nadał osadzie Bolesław Pobożny między 1253 a 1260 rokiem, a w 1282 roku dokument odnowił Przemysł II. To właśnie Jan Długosz rozpowszechnił myśl, że chodzi o najstarsze miasto, ale jego wypowiedź nie ma charakteru prawnego.
Wzmianka o Calisia z II wieku n.e. dotyczy najpewniej osady, a nie miasta w rozumieniu prawnym, dlatego nie przesądza o miejskości Kalisza.
Co odkryto w Biskupinie i Trzcinicy?
Biskupin to osada kultury łużyckiej z wczesnej epoki żelaza, położona na wyspie otoczonej wodami Jeziora Biskupińskiego. Badania próbek drewna wskazują, że część dębów ścięto w 748 roku p.n.e. Osadę odkryto przypadkiem w 1933 roku, a jej propagatorem został miejscowy nauczyciel Walenty Szwajcer. W jej obrębie znajdowało się około 100 drewnianych domów.
Starsze pozostałości grodów archeolodzy badają w Trzcinicy koło Jasła. Tamtejsza Karpacka Troja wiąże się z kulturą mierzanowicką i kulturą Otomani-Füzesabony, a pierwsze wały obronne mogą pochodzić ze schyłku trzeciego tysiąclecia p.n.e. To odkrycie Jana Gancarskiego pokazało, że grody obronne powstawały w Karpatach na długo przed państwem Piastów.
Jaką rolę pełniło Gniezno?
Gniezno to gród, w którym Mieszko I ustanowił jeden z głównych ośrodków państwa, a Zjazd Gnieźnieński z 1000 roku potwierdził jego rangę. Katedra Wniebowzięcia NMP gościła koronacje królewskie, a Drzwi Gnieźnieńskie należą do najcenniejszych zabytków sztuki romańskiej. Prawa miejskie ten ośrodek uzyskał dopiero w 1243 roku, więc później niż najwcześniejsze lokacje śląskie.
W czasach Piastów znaczenie miały również inne grody, na przykład Giecz i Bonikowo. Badania dendrochronologiczne w Bonikowie wskazują, że pewne elementy grodziska mogły istnieć już w IX wieku. W ten sposób widać, że starszeństwo osadnicze i starszeństwo prawne to dwie różne kategorie.
Na jakich prawach lokowano najstarsze miasta?
W XIII wieku w księstwach piastowskich i na Pomorzu Gdańskim lokowano miasta na kilku różnych prawach. Wybór konkretnego systemu decydował o pozycji kupców, samorządzie, organizacji rynku i sądownictwie.
Czym wyróżniało się prawo magdeburskie?
Prawo magdeburskie trafiło do Polski z Saksonii i było najczęściej stosowane na Śląsku, w Wielkopolsce, Małopolsce i na Rusi Czerwonej. Na jego podstawie lokowano w XIII stuleciu między innymi Wrocław, Głogów, Bochnię, Poznań, Sandomierz, a później Kraków w 1257 roku oraz Lwów w 1256 roku.
Miasta te zyskiwały odrębne sądownictwo i prawo do samorządu, a obok prawa magdeburskiego w użyciu były także prawo średzkie, książęce i polskie. Prawo niemieckie obowiązywało na ziemiach polskich do 1791 roku; zniosła je Konstytucja 3 maja.
Jak różniły się prawo chełmińskie i lubeckie?
Prawo chełmińskie wzięło nazwę od Chełmna, któremu wielki mistrz Herman von Salza nadał przywilej w 1233 roku. Tego samego dnia, według ówczesnego kalendarza 28 grudnia 1232 roku, lokację otrzymał także Toruń. Ta odmiana prawa obejmowała Pomorze, Warmię, Mazowsze i Prusy, a dokumenty chełmińskie stały się wzorem dla wielu mniejszych miast.
Prawo lubeckie przyjęły natomiast ośrodki związane z handlem bałtyckim i Związkiem Hanzeatyckim. Za najstarsze polskie miasto na tym prawie uchodzi Szczecin oficjalnie lokowany w 1243 roku przez Barnima I Dobrego. Kołobrzeg prawa miejskie na wzorcu lubeckim dostał w 1255 roku od Warcisława III. Do miast tego systemu należą też:
- Elbląg,
- Tczew,
- Gdańsk,
- Frombork,
- Chojnice,
- Braniewo,
- Hel.
Co zobaczyć w najstarszych miastach?
Ten dolnośląski ośrodek, o którym była mowa wcześniej, oferuje dziś Muzeum Złota, Basztę Kowalską i pozostałości średniowiecznych murów. W sąsiedztwie można zwiedzić nieczynną kopalnię złota Aurelia z XVII wieku, a co roku odbywają się tu Międzynarodowe Mistrzostwa Polski w Płukaniu Złota.
W Kaliszu turyści oglądają przede wszystkim renesansowy ratusz, katedrę św. Mikołaja i prostokątny rynek. Gniezno przyciąga pielgrzymów i miłośników historii do katedry Wniebowzięcia NMP oraz Drzwi Gnieźnieńskich. Z kolei Chełmno słynie z zachowanych murów obronnych, a Cieszyn z romańskiej rotundy, która widnieje na banknocie dwudziestozłotowym.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Które miasto formalnie uznaje się za najstarsze w Polsce?
Oficjalnie za najstarsze miasto uważa się Złotoryję ze względu na lokację na prawie magdeburskim przed rokiem 1211.
Dlaczego Kalisz bywa nazywany najstarszym miastem, mimo późniejszej lokacji?
Kalisz ma starożytne wzmianki jako Calisia sięgające II wieku n.e., co sugeruje długą osadniczą historię, choć prawa miejskie nadano mu dopiero w XIII wieku.
Jak rozróżnia się wiek osady od wieku miasta?
Wiek osady opiera się na ciągłości osadniczej i pozostałościach archeologicznych, natomiast wiek miasta liczy się od daty nadania praw miejskich lub dokumentu lokacyjnego.
Czy wzmianka Ptolemeusza rozstrzyga, że chodziło o Kalisz?
Wzmianka o Calisia w mapach Ptolemeusza bywa kojarzona z Kaliszem, lecz brak jednoznacznych dowodów i błąd map utrudniają pewne utożsamienie.
Co odkryto w Biskupinie i co to dowodzi?
W Biskupinie odsłonięto osadę kultury łużyckiej z drewnianymi domami, a datowanie drewna wskazuje na cięcia już w 748 r. p.n.e., co potwierdza wczesne osadnictwo.
Jaką rolę pełniło Gniezno w historii Polski?
Gniezno było ważnym grodem państwa Piastów i miejscem Zjazdu Gnieźnieńskiego w 1000 roku, choć prawa miejskie uzyskało dopiero w 1243 roku.
Czym charakteryzowało się prawo magdeburskie?
Prawo magdeburskie wprowadzało odrębne sądownictwo i samorząd dla miast i było szeroko stosowane na Śląsku, w Wielkopolsce i Małopolsce.
Jakie zabytki można zobaczyć w Złotoryi i innych najstarszych ośrodkach?
W Złotoryi zwiedzić można Muzeum Złota, Basztę Kowalską i fragmenty murów miejskich; Kalisz ma renesansowy ratusz i katedrę, a Gniezno katedrę z Drzwiami Gnieźnieńskimi.
